Murals in Marathi

शिवनेरी किल्ल्यावर शहाजीराजे व जिजामाता शिवाई देवीचे आशीर्वाद घेतात

शहाजीराजे आणि जिजामाता यांनी शिवनेरी किल्ल्यावरील शिवाई देवीचे दर्शन घेतले. त्या वेळी जिजामाता गर्भवती होत्या आणि त्यांच्या देखभालीसाठी किल्ल्यावर अनुभवी वैद्यांची नेमणूक करण्यात आली होती.

शिवाजी महाराजांचा जन्म

19 फेब्रुवारी 1630 रोजी अत्यंत शुभ नक्षत्रावर शहाजीराजांच्या पत्नी जिजाबाई यांनी शिवनेरी किल्ल्यावर पुत्राला जन्म दिला. शिवनेरीवर जन्म झाल्यामुळे बाळाचे नाव शिवाजी ठेवण्यात आले. पुढे शहाजीराजे आपले थोरले पुत्र संभाजी यांच्यासह नवजात बाळाला पाहण्यासाठी आले. पुत्रजन्माच्या आनंदात त्यांनी उदार हस्ते दानधर्म केला.

रोहिडेश्वर येथे शिवाजी महाराज व त्यांच्या सवंगड्यांनी घेतलेली शपथ

पुणे प्रांतातील लोक स्वराज्याच्या संकल्पनेने प्रेरित होत होते आणि सुलतानशाहीच्या अत्याचारांविरुद्ध आवाज उठवू लागले होते. 23 मे 1642 रोजी, तेव्हा बारा वर्षांचे असलेले बाल शिवाजीराजे आणि त्यांच्या सवंगड्यांनी रोहिडेश्वराच्या पवित्र शिवमंदिरात एकत्रितपणे स्वराज्याची शपथ घेतली.

शिवाजी महाराजांचे शिक्षण

बाल शिवाजीराजे श्रुती, स्मृती व पुराणे, राज्यकारभार, रामायण व महाभारत, काव्य, व्यायाम, वास्तुशास्त्र, धनुर्विद्या, अनेक भाषा, श्लोक व सुभाषिते, तसेच हत्ती, घोडे व रथ चालवणे यांत पारंगत झाले. त्यांना तलवार, धनुष्य, चक्र व भाला यांच्या वापराचे आणि युद्धाच्या विविध प्रकारांचे प्रशिक्षण मिळाले. त्यांनी किल्लेबांधणी, लष्करी डावपेच, सुटकेच्या युक्त्या, विषप्रयोग ओळखणे, रत्नपरीक्षा आणि इतर कला व शास्त्रेही आत्मसात केली.

तोरणा व राजगडाचा ताबा

पुण्याच्या नैऋत्येला कानद खोऱ्यात तोरणा किल्ला ओस पडलेला होता. तेथे आदिलशाहीचा कोणताही सरदार तैनात नव्हता, आणि तरुण शिवाजीराजांनी 1645–46 दरम्यान हा किल्ला ताब्यात घेतला. तोरण्याच्या आग्नेयेला मुरुंबदेव नावाचा डोंगर होता; तोही दुर्लक्षितच होता. शिवाजीराजांनी हा डोंगर ताब्यात घेऊन त्यावर लगेचच किल्ला बांधायला सुरुवात केली आणि त्याचे नाव राजगड ठेवले. पुढे राजगड ही मराठा राज्याची पहिली राजधानी झाली.

मराठा आरमाराची सुरुवात

शिवाजी महाराजांनी 24 ऑक्टोबर 1657 रोजी कल्याण व भिवंडी जिंकली आणि पुढे पेणही त्यांच्या ताब्यात आले. या ठिकाणी त्यांनी जहाजबांधणीस सुरुवात केली. पोर्तुगीज कारागिरांच्या साहाय्याने शिवाजी महाराजांनी युद्धनौका बांधल्या आणि समुद्रावर मराठ्यांचे सामर्थ्य प्रस्थापित केले. मराठा आरमारात गलबत, गुराब, मचवा, तरांडे, पाल, तिरकाटी, महागिरी, तरू व फतेमार अशा युद्धनौका, तसेच मचवा, बतेला, तरू, शिबाड, महागिरी, बालव व मांजी अशी व्यापारी जहाजे होती.

अफझलखानाने विडा उचलला

शिवाजी महाराजांच्या वाढत्या सामर्थ्याला आळा घालण्यासाठी अली आदिलशाह आणि बडी साहेबा यांनी मराठा राजाविरुद्ध एक शाही सेनापती पाठवण्याचे ठरवले. मात्र आदिलशाही दरबारातील कोणताही सरदार ही जबाबदारी स्वीकारण्यास तयार नव्हता. त्याच क्षणी अफझलखान पुढे आला, त्याने विडा (तांबूल) उचलला आणि घोषणा केली, “कोण शिवाजी? घोड्यावरून खाली न उतरता मी त्याला जिवंत कैद करून आणीन.”

प्रतापगडावरील भेट

गुरुवार, 10 नोव्हेंबर 1659 रोजी प्रतापगड येथे शिवाजी महाराज आणि अफझलखान यांची भेट झाली. भेटीदरम्यान अफझलखानाने शिवाजी महाराजांना पूर्ण शरणागती पत्करण्यास सांगितले आणि आलिंगन देण्यासाठी हात पसरले. आलिंगन होताच अफझलखानाने महाराजांचे मस्तक डाव्या काखेत दाबून धरले आणि लपवलेल्या कट्यारीने त्यांच्या कुशीत वार केला. महाराजांनी अंगरख्याखाली चिलखत घातले असल्यामुळे कट्यार चिलखतावरून घसरली आणि केवळ अंगरखा फाटला.

डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच शिवाजी महाराजांनी डाव्या हातातील वाघनखांनी आणि उजव्या हातातील कट्यारीने प्रतिहल्ला केला, आणि या झटापटीत अफझलखानाचा अंत झाला.

घोडखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे यांचा पराक्रम

13 जुलै 1660 रोजी सिद्दी जौहरच्या सैन्याने पन्हाळा किल्ल्याला वेढा घातला. शिवाजी महाराजांच्या हेरांनी सुटकेचा मार्ग शोधण्यासाठी अथक प्रयत्न केले, आणि महाराज पालखीतून घोडखिंडीच्या दिशेने निसटले; शत्रुसैन्य त्यांचा पाठलाग करत होते. येणारे सैन्य पाहून बाजीप्रभू देशपांडे यांनी घोडखिंड रोखून धरण्याचा निर्धार केला. ते मोठ्या शौर्याने लढले आणि शिवाजी महाराज विशाळगडावर सुखरूप पोहोचेपर्यंत शत्रूला थोपवून धरत त्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.

शाइस्तेखानावर अचानक छापा

दिल्लीचे मुघल तख्त बळकावल्यानंतर औरंगजेबाने 1660 मध्ये आपला मामा शाइस्तेखान याला दख्खनचा सुभेदार म्हणून नेमले आणि त्याच्या दिमतीला 80,000 चे सैन्य दिले. शिवाजी महाराजांच्याच पुण्यातील लाल महालात मुक्काम ठोकून या नव्या सुभेदाराने मराठा राज्याची नासधूस सुरू केली. 5 एप्रिल 1663 च्या रात्री शिवाजी महाराजांनी शाइस्तेखानाच्या निवासस्थानावर धाडसी छापा घातला. बालपण याच वाड्यात गेल्यामुळे महाराजांना त्याचा कानाकोपरा ठाऊक होता. शाइस्तेखान या हल्ल्यातून वाचला, पण त्याच्या उजव्या हाताची तीन बोटे तुटली. हादरलेल्या शाइस्तेखानाने तीन दिवसांतच आपल्या संपूर्ण सैन्यासह पुणे सोडले आणि राज्यावरील संकट टळले.

मुरारबाजी देशपांडे यांचे बलिदान

शिवाजी महाराजांच्या लागोपाठच्या विजयांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी औरंगजेबाने मिर्झाराजे जयसिंग आणि दिलेरखान या आपल्या दोन प्रमुख मनसबदारांना दख्खनमध्ये पाठवले. त्यांनी पुरंदर किल्ल्याला वेढा घातला; तेथे मुरारबाजी देशपांडे मराठ्यांचे नेतृत्व करत होते. जून 1665 मध्ये दिलेरखानाने पुरंदरवर मोठा हल्ला चढवल्यानंतर घनघोर लढाई झाली. मुरारबाजींच्या पराक्रमाने प्रभावित होऊन दिलेरखानाने त्यांना मुघल सैन्यात सामील होण्याचे आमिष दाखवले. मुरारबाजींनी तो प्रस्ताव धुडकावून थेट दिलेरखानावर चाल केली, पण त्यांच्या मानेत बाण घुसला. मुरारबाजी देशपांडे यांनी मराठा राज्यासाठी आपले प्राण अर्पण केले.

शिवाजी महाराजांची आग्रा भेट

औरंगजेबाची भेट घेण्यासाठी शिवाजी महाराज आग्र्याला गेले आणि 12 मे 1666 रोजी आग्र्याच्या लाल किल्ल्यातील दिवाण-ए-खासमध्ये त्यांची औरंगजेबाशी भेट झाली. दरबारात अपमान झाल्यामुळे शिवाजी महाराज मयूरसिंहासनाकडे पाठ फिरवून दरबारातून निघून गेले. औरंगजेबाने त्यांना कैदेत ठेवले. 17 ऑगस्ट 1666 रोजी पुत्र संभाजीराजे यांच्यासह शिवाजी महाराज औरंगजेबाच्या कैदेतून निसटले आणि तीन महिन्यांच्या दीर्घ प्रवासानंतर 20 नोव्हेंबर 1666 रोजी सुखरूप राजगडावर पोहोचले.

तानाजी मालुसरे

शिवाजी महाराजांच्या हालचालींना आळा घालण्यासाठी औरंगजेबाने मिर्झाराजे जयसिंग यांना प्रचंड सैन्यासह मराठा राज्यावर पाठवले. शिवाजी महाराजांना जयसिंगांशी तह करावा लागला आणि तेवीस किल्ले व चार लाख होन महसुलाचा प्रदेश मुघलांच्या स्वाधीन करावा लागला. हे किल्ले परत जिंकण्याची मोहीम सुभेदार तानाजी मालुसरे यांनी सुरू केली. 4 फेब्रुवारी 1670 रोजी उदयभान राठोड याच्याशी झालेल्या घनघोर लढाईत त्यांनी प्राणांची आहुती दिली आणि सिंहगड जिंकला. तानाजींच्या मृत्यूने शिवाजी महाराज अतिशय दुःखी झाले आणि म्हणाले, ‘गड आला, पण सिंह गेला.’

शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांची भेट

इ.स. 1672 च्या श्रावण महिन्यात चाफळजवळ शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांची भेट झाली आणि त्यांच्यात दृढ स्नेहबंध निर्माण झाले. शिवाजी महाराजांनी परळीचा किल्ला, ज्याला सज्जनगड असेही म्हणतात, रामदास स्वामींना निवासासाठी दिला.

शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक

शके 1596, आनंद संवत्सर, ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शनिवार — 6 जून 1674 — रोजी रायगडावर शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. महाराज सिंहासनावर आरूढ होताच सभा ‘प्रौढप्रताप पुरंदर, क्षत्रियकुलावतंस, सिंहासनाधीश्वर, महाराजाधिराज, श्री शिवछत्रपती की जय!’ या जयघोषाने दुमदुमून गेली. इंग्रज वकील हेन्री ऑक्झिंडेन, जॉर्ज रॉबिन्सन आणि थॉमस मिचेल राज्याभिषेकाला उपस्थित होते आणि त्यांनी मौल्यवान नजराणे अर्पण केले. या राज्याभिषेकाने भारतीय सार्वभौमत्वाची पुनर्स्थापना झाली.

भागानगर येथे शिवाजी महाराजांची अबुल हसन कुतुबशाह यांच्याशी भेट

शिवाजी महाराज गोवळकोंड्याचे अबुल हसन तानाशाह कुतुबशाह यांच्या भेटीसाठी गेले आणि 5 फेब्रुवारी 1677 रोजी त्यांनी भागानगरात प्रवेश केला. संपूर्ण शहर सजवण्यात आले होते: कुंकू व केशराच्या रांगोळ्या काढल्या होत्या, सर्वत्र पताका व झेंडे लावले होते, आणि गुढ्या व तोरणे उभारली होती. संपूर्ण भागानगर शिवाजी महाराजांना पाहण्यास उत्सुक होते, आणि त्यांनी शहरात प्रवेश करताच त्यांच्यावर सोन्या-चांदीच्या फुलांचा वर्षाव करण्यात आला.

शिवाजी महाराजांची कर्नाटक मोहीम

कोप्पळचे त्रस्त नागरिक शिवाजी महाराजांकडे आले आणि त्यांनी तेथील पठाण राज्यकर्त्यांच्या जुलमातून सुटका करण्याची विनवणी केली. शिवाजी महाराजांनी ही कामगिरी सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्यावर सोपवली, आणि हंबीरराव सैन्यासह कोप्पळवर चालून गेले. लढाईत नागोजी जेधे यांनी खानाच्या हत्तीला जखमी केले, तर हुसेनखान मियाना याने नागोजी जेधे यांच्यावर बाण सोडला. हंबीरराव मोहिते यांनी खानाला कैद केले आणि त्याच्यासह 2,000 घोडे, अनेक हत्ती आणि पुष्कळ मौल्यवान संपत्ती हस्तगत करून ती स्वराज्यासाठी शिवाजी महाराजांना अर्पण केली.

दाद महालातील भेट

गोवळकोंडा किल्ल्यातील दाद महालात शिवाजी महाराज आणि अबुल हसन तानाशाह कुतुबशाह यांची भेट झाली. दोघांनी एकमेकांना आलिंगन दिले, आणि शिवाजी महाराजांवर प्रसन्न होऊन कुतुबशाहाने त्यांना आपल्या शेजारी बसवून त्यांचा सन्मान केला. त्यांच्यात दीर्घ चर्चा झाल्या आणि मौल्यवान भेटवस्तूंची देवाणघेवाण झाली. या प्रसंगी कुतुबशाहीचे मंत्री आक्कण्णा आणि मादण्णा उपस्थित होते.

कुतुबशाहाच्या बलाढ्य हत्तीसमोर येसाजींचे शौर्य

19 फेब्रुवारी 1677 रोजी येसाजींनी कुतुबशाहाच्या बलाढ्य हत्तीचा धैर्याने सामना केला आणि तलवारीच्या घावाने त्याची सोंड छाटली — स्वराज्याच्या सैनिकांच्या शौर्याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.

मादण्णांच्या घरी शिवाजी महाराजांचे भोजन

हैदराबादेत महिनाभराहून अधिक काळ भेटीगाठी आणि निमंत्रणे सुरू होती. एके दिवशी प्रधान मादण्णा यांनी स्वतः शिवाजी महाराजांना आपल्या घरी भोजनाचे निमंत्रण दिले, आणि महाराजांनी ते आनंदाने स्वीकारले. मादण्णांच्या मातोश्री भागम्मा यांनी स्वतः स्वयंपाक केला. भागम्मा, मादण्णा आणि आक्कण्णा यांनी शिवाजी महाराजांशी अनेक विषयांवर मनमोकळेपणाने संवाद साधला, आणि शिवाजी महाराजांनी हत्ती, घोडे, वस्त्रे व अलंकार भेट म्हणून दिले.

शिवाजी महाराजांची श्रीशैलम भेट

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या श्रीशैलम येथील श्री मल्लिकार्जुनाच्या दर्शनासाठी शिवाजी महाराजांनी दिलेल्या भेटीची सविस्तर नोंद उपलब्ध आहे. मल्लिकार्जुनाची उपासना करण्यासाठी ते 24 मार्च 1677 रोजी श्रीशैलम येथे आले आणि 1 एप्रिल 1677 पर्यंत कृष्णा नदीच्या तीरावरील या पवित्र क्षेत्री राहिले.

तिरुपती बालाजीचे दर्शन

शिवाजी महाराजांनी 4 मे 1677 रोजी तिरुपती बालाजीचे दर्शन घेतले. तिरुपती व श्रीकाळहस्तीमार्गे चेन्नईला आणि तेथून कांचीपुरममार्गे प्रवास करत ते 9 मे 1677 रोजी जिंजीच्या बळकट किल्ल्यापाशी पोहोचले.

जिंजी आणि व्यंकोजीराजांची भेट

शिवाजी महाराजांनी 9 मे 1677 रोजी जिंजीच्या विशाल किल्ल्याला वेढा घातला. जिंजी हा राजगिरी, कृष्णगिरी आणि चंद्रगिरी या तीन बालेकिल्ल्यांचा मिळून बनलेला असून त्याचा किल्लेदार नासीर मुहम्मदखान होता. शिवाजी महाराजांनी 13 मे 1677 रोजी किल्ला जिंकला आणि त्याची मजबुती केली. 1690 ते 1698 या काळात जिंजी ही मराठा राज्याची राजधानी होती.

त्यानंतर शिवाजी महाराज आपले सावत्र बंधू व्यंकोजीराजे यांना भेटण्यासाठी कोळिदम (कोलेरून) नदीमार्गे तिरुमलवाडीला गेले आणि त्यांच्या स्वागतासाठी स्वतः पुढे गेले. 12 जुलै 1677 नंतर तिरुपनृती गावातील पुष्पभानेश्वर मंदिरात दोघा बंधूंची भेट झाली; त्यांनी दीर्घ चर्चा केली आणि मौल्यवान भेटवस्तूंची देवाणघेवाण केली.